Dwunastu gniewnych ludzi

On 15 stycznia 2017 by Drugi Obieg

W tym roku Złotego Globa w kategorii najlepszy serial limitowany otrzymała produkcja „American Crime Story” w reż. Ryana Murphy’ ego. Serial ten skupia się na sprawie O.J. Simpsona, amerykańskiego futbolisty i aktora filmowego, który został oskarżony o zabójstwo swojej byłej żony. Proces, trwający 133 dni i kosztujący 15 milionów dolarów, szybko zyskał status procesu stulecia. Zarówno prokuratura jak i większość opinii publicznej nie miała wątpliwości, że oskarżony jest winny. W sprawie nie było innych podejrzanych, a wszelkie dowody świadczyły na niekorzyść O. J. Simpsona. I gdy wydawało się, że sprawa ta może zakończyć się tylko w jeden sposób, ława przysięgłych, po zaledwie trzech godzinach narady, wydała werdykt  ̶ niewinny.

System ławniczy został wprowadzony nie tylko w Stanach Zjednoczonych Ameryki, ale też w innych państwach na całym świecie i choć wielu ludzi w niego wierzy oraz uważa za słuszny, są też i tacy, którzy kwestionują jego zasadność. Zanim przedstawię argumenty obu stron, chciałabym skupić się na genezie i sposobie funkcjonowania ławy przysięgłych w USA.

Angielskie wpływy

Mimo, że koncepcja ławy przysięgłych została zaczerpnięta z ustroju sądownictwa Wielkiej Brytanii, system ławniczy w Stanach Zjednoczonych znacząco różni się od pierwowzoru. Podczas gdy w Królestwie jedynie mniejszość spraw toczy się z udziałem przysięgłych, w Stanach Zjednoczonych prawo do bycia sądzonym przez ławę przysięgłych stanowi jeden z filarów demokracji. Piąta, szósta i siódma poprawka do amerykańskiej konstytucji gwarantuje to prawo we wszystkich sprawach karnych i cywilnych przekraczających dwadzieścia dolarów.

Udział społeczeństwa w sądownictwie

Podstawowym pytaniem związanym z systemem ławniczym jest sposób wyboru przysięgłych. Istotę systemu stanowi zasada, zgodnie z którą oskarżony ma prawo do bycia sądzonym przez „ławę równych”. Pojęcie to było rozumiane w różny sposób, jednak w amerykańskiej doktrynie najczęściej wskazuje się na ciało złożone z osób bezstronnych, reprezentatywnych, niezależnych, wybranych w losowy sposób. By spełnić wymienione wymogi przyszły przysięgły w fazie pytań poprzedzających wybór może być pytany nie tylko o to, czy posiada interes w danej sprawie, ale także o ogólne wierzenia i przekonania. Sędzia ma prawo do wykluczenia osób, których stronniczy stosunek do sprawy może wpływać na ich obowiązki. W Stanach Zjednoczonych przysięgli muszą ponadto spełniać określone wymogi – muszą być obywatelami USA i znać język angielski, mieć 18 lat, zamieszkiwać na terenie dystryktu sądowego przez okres roku. Nie mogą być chorzy psychicznie i karani oraz nie mogą wykonywać pewnych zawodów.

Rola ławy przysięgłych

Wiedza, jaką ławnicy posiadają o sprawie powinna ograniczać się tylko do tego, co zostało im zaprezentowane w trakcie procesu. Nie mogą oni prowadzić własnego śledztwa, szukać informacji o sprawie w mediach, ani też rozmawiać o niej z bliskimi, rodziną, czy nawet między sobą. Każdy przysięgły jest obecny na rozprawie podczas prezentacji dowodów zarówno przez stronę obrońcy jak i oskarżyciela. Na podstawie tych i tylko tych dowodów ława przysięgłych powinna później przedstawić swój osąd. W razie jakichkolwiek wątpliwości co do winy oskarżonego, ławnicy muszą uznać taką osobę za niewinną zarzucanego jej czynu. Decyzja ta pełni istotną rolę w procesie, gdyż aż do wydania werdyktu oskarżony jest uważany za osobę niewinną. 

Po co sędzia?

Skoro to przysięgli decydują o winie i niewinności oskarżonego, można by dojść do konkluzji, iż w amerykańskim systemie sądownictwa sędzia jest niepotrzebny. Wniosek ten byłby jednak nieuprawniony. Rola sędziego jest nieoceniona i sprowadza się do sfery prawa. Sędzia pełni funkcję gospodarza rozprawy, dba o kształt procesu i odpowiada za przestrzeganie odpowiedniej procedury. Mimo że co do zasady to ławnicy decydują o winie, sędzia ma w tym zakresie uprawnienia kontrolne. Może on uchylić wyrok ławy przysięgłych jeśli jest w stanie wykazać, że poza wszelkimi wątpliwościami, na podstawie zgromadzonych w sprawie dowodów, żadna racjonalnie myśląca ława przysięgłych nie mogła podjąć takiej decyzji.

Emanacja społeczeństwa

Zwolennicy ławy przysięgłych podkreślają, iż system ławniczy najlepiej odzwierciedla przekonania społeczeństwa. Dzięki losowej selekcji przysięgłych, którzy stanowią ilustrację zróżnicowania społeczeństwa amerykańskiego, wyrok stanowi także niejako wolę ludu, obywateli tworzących państwo. Decydowanie o winie czy niewinności oskarżonego nie wymaga wiadomości specjalnych w postaci wiedzy prawniczej, lecz oparte jest na zdrowym rozsądku i doświadczeniu życiowym. Ponadto, by podjąć decyzję wszyscy ławnicy muszą przystać na jedną z alternatyw. Jeśli ława przysięgłych nie dojdzie do porozumienia, co do winy oskarżonego, będzie musiała prowadzić długotrwałe narady, a to oznacza, że wyrok będzie bardziej sprawiedliwy i akceptowalny przez opinię publiczną. 

Bez wykształcenia prawniczego 

Przeciwnicy systemu ławniczego wskazują na fakt, iż ławnicy nie mają za sobą właściwego przygotowania do pełnienia tak odpowiedzialnej funkcji. A to oznacza, że mogą nie zrozumieć w pełni sprawy ze względu na brak wiedzy, czy doświadczenia życiowego. Brak edukacji prawniczej może wpłynąć na niewłaściwą ocenę dowodów, a także na dużą podatność na techniki perswazji czy erystyki, co w konsekwencji może przełożyć się na niesprawiedliwy wyrok. Ponadto, jeśli przysięgły uczestniczy w procesie tylko po to, by spełnić swój obywatelski obowiązek, może on po prostu nie zachować należytej uwagi w czasie rozprawy, nie zdawać sobie sprawy z powagi sprawy i roli jaką jego decyzja może odegrać w czyimś przyszłym życiu.

Niewątpliwie istnieją pewne zagrożenia powiązane z udziałem czynnika społecznego w orzekaniu. Jednakże obecność przysięgłych w procesie jest integralną częścią ustroju nie tylko Stanów Zjednoczonych Ameryki ale i wielu innych państw. Ława przysięgłych ma zapewnić uczciwy, bezstronny i sprawiedliwy proces. Ma stanowić gwarancję poszanowania prawa, pełnić funkcję strażnika demokratycznych reguł. Żaden system nie jest idealny, lecz wydaje się, że przy zachowaniu odpowiednich procedur i przestrzeganiu prawa ława przysięgłych może spełniać powierzone jej funkcje.

//Sonia Żogała

Dodaj komentarz