Jak można ocenić kryzys migracyjny?

On 20 czerwca 2018 by Drugi Obieg

Kryzys migracyjny z lat 2015-2016 był wydarzeniem, które przerosło jakiekolwiek oczekiwania. Długofalowe skutki przemieszczającej się fali migrantów są widoczne do dziś i wciąż słyszymy o nich w debacie publicznej. Czy skutki kryzysu migracyjnego można ocenić pozytywnie w jakimkolwiek aspekcie, czy jest to zdarzenie wyłącznie o charakterze negatywnym i destruktywnym dla struktur UE?

Na początku należałoby scharakteryzować oraz zdefiniować analizowane zjawisko. Lata 2015-2016 były okresem, w którym do Europy napłynęła największa od czasów drugiej wojny światowej fala migrantów. Przyczyny wzmożonych ruchów można dopatrywać w zdarzeniach Arabskiej Wiosny (2010-2013), konfliktach zbrojnych w krajach Azji i Afryki czy powstaniu tzw. Państwa Islamskiego (2014). Liczbę osób nielegalnie migrujących w 2015 r. szacuje się na ok. 1,8 mln. Spośród nich ponad 1 mln osób złożyło w tym samym roku wnioski o azyl w państwach Unii Europejskiej. Te ogromne liczby pokazują skalę wyzwania przed jakim stanęła Unia wraz ze swoimi strukturami. Szybka eskalacja kryzysu spowodowała praktycznie natychmiastową reakcję Komisji Europejskiej, która 13 maja 2015 r. zaprezentowała Europejski program w zakresie migracji. Sprecyzowano w nim natychmiastowe środki, które miały być podjęte dla opanowania sytuacji, a także długoterminową strategię zarządzania migracją. Wszelkie podjęte przezeń działania, które zostaną omówione, można weryfikować pod kątem skuteczności oraz trafności. Jak można się spodziewać, nie każda podjęta inicjatywa zakończyła się pełnym sukcesem w realizacji. Dlatego właśnie podjęte przez UE działania wraz z realnymi skutkami kryzysu migracyjnego, można oceniać w kategoriach negatywnych, bądź pozytywnych.

Osłabiona Unia?

Rozpoczynając od przywołania argumentów, które zdają się potwierdzać stwierdzenie, że kryzys migracyjny osłabił Unię Europejską należy odnieść się do negatywnego wpływu jaki miał on na wykonywanie zobowiązań solidarności państw członkowskich. Artykuł 67 ust 2. TFUE mówi bowiem, że polityka azylowa, imigracyjna i kontroli granic zewnętrznych UE powinna opierać się na solidarności państw członkowskich. Kryzys migracyjny spowodował, że wśród Państw Członkowskich widoczny był rozłam w stosowaniu danych postanowień. Przykładem łamania zasady solidarności była jednostronna decyzja Republiki Federalnej Niemiec o częściowym zawieszeniu stosowania postanowień rozporządzenia Dublin III. Mówi ona, iż osoba może ubiegać się o azyl w pierwszym kraju UE, do którego przybędzie. Niemcy rozpoczęły swoją Willkommenspolitik samodzielnie, co było przejawem braku wyżej wspomnianej zasady. Wizerunek Unii został osłabiony na arenie międzynarodowej również poprzez podziały między krajami tzw. Starej Nowej Unii. Państwa z krótszym stażem członkowstwa wyrażały sprzeciw wobec próby narzucania konkretnych rozwiązań i ich implementacji. Unia dała się tym samym poznać jako organizacja nie mówiąca jednym głosem, ale rozbita.

Miliardy euro a efektywność

Kolejnym przykładem negatywnych skutków kryzysu jest aspekt finansowy i realizacji. Unia Europejska przeznaczyła ogromne sumy na walkę z kryzysem, jednak efekty podjętych działań i tworzonych instrumentów nie były w żadnym stopniu wymiernie do poniesionych kosztów. Można tu przywołać utworzone tzw. Hotspoty, czyli punkty szybkiej rejestracji przybywających migrantów wraz z nadzwyczajnym funduszem wyposażonym w kwotę 60 mln euro. Już od początku występowały w nich problemy organizacyjne, koordynacyjne a ich wkład w poprawę sytuacji – tak naprawdę – nie został spełniony. Kolejnym aspektem jest wydatek na realizację umowy UE z Turcją, z dnia 8 marca 2016 r. Decyzja o jej zawarciu była motywowana brakiem poparcia w obrębie państw członkowskich Unii – w obliczu takiego wyzwania zdecydowano się zawrzeć powyższe porozumienie. Mimo, że można kwestionować moralność i etyczność tej współpracy nie ulega wątpliwości, że przyniosła ona pewne efekty, choć niekoniecznie warte 3 mld euro, bo właśnie tyle Unia przeznaczyła na realizację przyjętych założeń. 

Do negatywnych czynników osłabiających Unię Europejską można też bez wątpienia zaliczyć wzrost negatywnych nastrojów społecznych (nawet wśród tak tolerancyjnych społeczeństw jak Szwedzi), zwiększone poczucie zagrożenia obywateli, zamieszki, protesty i agresywne zachowania imigrantów również wobec mieszkańców państw członkowskich. Wymiar społeczny ma istotne znaczenie bowiem wiąże się bezpośrednio z obywatelami UE i dotykającymi ich zmianami a także z przemianami politycznymi – w państwach członkowskich do głosu zaczęły dochodzić partie o bardzo radykalnych, nacjonalistycznych poglądach. Niepokoje społeczne w Unii spowodowały, że europejskie bezpieczeństwo wzięło górę nad europejską otwartością.

Kryzys migracyjny – impuls do działania

Spoglądając na kryzys migracyjny z drugiej perspektywy można jednak wyróżnić kilka elementów, które świadczą o pozytywnym, budującym charakterze zjawiska. Sytuacja 2015 i 2016 r. zmusiła Unię Europejską do szybkich, kompleksowych działań, które miały na celu poradzenie sobie z nagłym napływem migrantów. 

13 maja 2015 r. Komisja Europejska opracowała i przedstawiła Europejski program w zakresie migracji. Zakładał on zarówno podjęcie natychmiastowych inicjatyw w zakresie walki z kryzysem jak i stworzenie czterech filarów zarządzania migracjami w perspektywie długofalowej. W ramach tej inicjatywy wzmocniono akcje poszukiwawczo – ratownicze Tryton Posejdon (działania Frontex’u), złożono projekty wniosków ustawodawczych dot. tymczasowych i stałych mechanizmów relokacji ok 160 tys. migrantów, opracowano program bezpiecznych przesiedleń czy podjęto współpracę z krajami pochodzenia. 

Kryzys migracyjny dał impuls do wzmocnienia instytucjonalnego UE, co było widoczne w poprawie kontroli i bezpieczeństwa na zewnętrznych granicach. Dodatkowe kompetencje uzyskały m. in. EASO, Europol czy Frontex. Ten ostatni stał się bazą dla utworzenia rozporządzeniem Rady i PE z września 2016 r. Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej, która wraz z organami państw członkowskich stworzyła Europejską Straż Graniczną i Przybrzeżną (ESGiP). Był to nowy twór o znacznie szerszych kompetencjach niż wcześniejszy Frontex. Oprócz wzmacniania swoich organów Unia Europejska została też zmobilizowana do udoskonalenia bazy legislacyjnej, w tym systemu WESA (Wspólnego Europejskiego Systemu Azylowego).6 kwietnia 2016 r. Komisja przedstawiła założenia jego reformy, a w maju i lipcu 2016 projekty aktów prawnych w tym zakresie. Były to działania o istotnym znaczeniu, gdyż system od lat 90. pozostawał niedopracowany. Wydarzenia kryzysu migracyjnego spowodowały jego fundamentalne zmiany.

Pomoc humanitarna – powód do dumy

Na pozytywną ocenę zasługuje również współpraca UE z państwami pochodzenia, mająca na celu likwidację nielegalnych siatek przemytniczych i hamowanie napływu migrantów jeszcze przed ich wyruszeniem w podróż. Dodatkowo w latach 2015–2016 podjęto działania mające na celu uruchomienie programu bezpiecznych powrotów, zwiększono liczbę akcji poszukiwawczo–ratowniczych na morzu oraz uruchomiono nowe instrumenty humanitarne i finansowe. Jak głosi dokument Orędzie o stanie Unii z września 2017 r., UE jest największym na świecie darczyńcą pomocy rozwojowej i humanitarnej. UE podjęła liczne środki, by zapobiec zwiększaniu się skali strat ludzkich w związku z kryzysem. Komisja Europejska planuje do 2020 r. przekazać kwotę 31 mld euro w ramach oficjalnej pomocy rozwojowej dla Afryki. Nie ulega wątpliwości, że wymienione działania zostały zainicjowanie w odpowiedzi na impuls zdarzeń 2015 r.

Pytać i oceniać

Ocena wpływu kryzysu migracyjnego z lat 2015–2016 na funkcjonowanie Unii Europejskiej nie jest jednoznaczna. Niemożliwe jest precyzyjne określenie tego, czy przeważyły skutki negatywne czy pozytywne – zależy to od analizowanej płaszczyzny, jednak przywołane działania Unii można na pewno wartościować w kategoriach efektywności. Należy też postawić pytanie, czy niektóre z inicjatyw nie zostały podjęte za późno – możliwe, że Unia Europejska mogła być nieco lepiej przygotowana na pewne wyzwania.

//Anna Konior

 

Źródła:

1. Janusz Józef Węc, Reforma polityki imigracyjnej, kontroli granic zewnętrznych oraz polityki azylowej Unii Europejskiej w dobie kryzysu migracyjnego (2015-2016), Kraków, Przegląd Zachodni 2017, nr 2;

2. https://www.arslege.pl/traktat-o-funkcjonowaniu-unii-europejskiej/k40/[dostęp: 08.06.18r.] 

3. Jolanta Szymańska, Strategia Unii Europejskiej wobec kryzysu migracyjnego priorytety, bariery, efekty, Studia BAS nr 3(51), 2017;

4. Anna Potyrała, W   poszukiwaniu   solidarności. Unia   Europejska wobec   kryzysu migracyjnego   2015, Poznań 2015;

5. Jean-Claude Juncker, Kluczowe partnerstwo z Afryką. W: Orędzie o stanie Unii, 2017 https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/eu-key-partnership-africa-factsheet_pl.pdf[dostęp: 12.06.18r.].

 

Comments are closed.