Kilka słów o kajzerowskiej „weltpolitik”

On 25 maja 2017 by Drugi Obieg

W 1890 r. nastąpił przełom w polityce zagranicznej Niemiec. Dwa lata po oficjalnym objęciu tronu przez Wilhelma II, niemiecka dyplomacja odstąpiła od polityki realnej, która dotychczas cechowała rządy w Niemczech. ,,Stanowisko oficera dyżurnego na okręcie mnie przypadło. Kierunek pozostaje bez zmiany. Pełną parą naprzód!”* – takimi słowami cesarz zareagował na wieść o dymisji Otto von Bismarcka, wprowadzając jednocześnie w błąd opinię publiczną, jakoby zamierzał kontynuować jego myśl polityczną opartą na kanwie Realpolitik. Miejsce zachowawczej polityki byłego już kanclerza zajęła Weltpolitik. Tym mianem określano odtąd silną, imperialną politykę, opartą na demonstrowaniu potencjału militarnego oraz chęci zdobycia nowych posiadłości kolonialnych.

Zjednoczenie Niemiec w 1871 r. sprawiło, iż pozycja międzynarodowa tego kraju wzrosła. Określało się je od tego czasu mianem ,,stanowiska pół hegemonialnego”. Sprawujący władzę kanclerz Otto von Bismarck prowadził zachowawczą politykę opartą na szeregu sojuszy międzynarodowych.

Jego stosunek do wzmożonej w owych czasach ekspansji kolonialnej, najlepiej wybrzmiał w słowach, iż przynosi ona według niego ,,iluzoryczne korzyści”. Co ważne wszelkie działania na arenie międzynarodowej, były wyłączną domeną kanclerza. Zwykł on mawiać, iż ,,Gdzie jest pięciu, trzeba być wśród trzech”**. Działania dyplomatyczne były prowadzone przezeń w sposób spokojny, lecz zdecydowany. Podstawą niemieckiej dyplomacji stał się Sojusz Trzech Cesarzy zawarty w 1873 roku z inspiracji samego Bismarcka, zaś fundament pod późniejsze, niezwykle ekspansywne podboje kolonialne cesarza Wilhelma II, położyła proklamacja protektoratu nad Niemiecką Afryką Zachodnią w kwietniu 1884 roku.

Kanclerz i cesarz w jednej osobie

Okres rządów cesarza Wilhelma II stał w opozycji do dotychczasowej polityki Niemiec. W 1895 r. socjolog Mark Weber stworzył termin Weltpolitik, który określał nową politykę zagraniczną mianem wychodzenia na szerokie wody polityki światowej. Odnosił się on do zmiany sposobu prowadzenia polityki zagranicznej, a także wzmożonej aktywności Niemiec na terenach pozaeuropejskich. Oparciu polityki na sile i jej jawnej demonstracji towarzyszyło pomnażanie potencjału floty morskiej. 

Cesarz od najmłodszych lat zafascynowany był pracami Alfreda Thayera Mahana – wybitnego amerykańskiego stratega, którego myśl geopolityczna wpłynęła na dostrzeżenie przez przyszłego cesarza zależności między silną flotą, a posiadaniem statusu mocarstwa. Cesarz podjął decyzję o realizacji swych planów, powołując w 1892 r. na stanowisko szefa sztabu niemieckiej marynarki wojennej admirała Alfreda von Tirpitza. Zamierzał stworzyć konkurencyjną dla angielskich sił morskich flotę, która dotychczas opierała się na zasadzie two power standard***. Niemieckie zbrojenia wpłynęły na pogorszenie stosunków dyplomatycznych z rządem brytyjskim, na którego czele stał w owym czasie Robert Gascoyne-Cecil. Zaprojektowanie nowoczesnego okrętu Dreadnought było odpowiedzią Wielkiej Brytanii na działania Niemiec. Zwodowanie go w 1906 r. przyczyniło się do rozpoczęcia wyścigu zbrojeń, do którego przystąpiły nie tylko dwa europejskie mocarstwa, ale także Brazylia, Argentyna, Grecja czy Turcja.

Takie działania nie znajdowały pokrycia w polityce Otto von Bismarcka, co przyczyniło się do dymisji ,,żelaznego kanclerza”. Jego następcą został Leo von Caprivi. Nie miał on jednak tak dużego wpływu na podejmowane decyzje jak jego poprzednik. Ponadto warto zaznaczyć, że był człowiekiem, który nie miał doświadczenia w piastowaniu takiego stanowiska. Po kilkukrotnym sprzeciwie w stosunku do planów cesarza i ich jawnej krytyce został zdymisjonowany.

Polityka imperialna Niemiec na przełomie XIX i XX wieku

W 1889 r. niemieckie banki – na czele z Deutsche Bank – rozpoczęły inwestowanie w południowe tereny Afryki Południowej. Przede wszystkim ze względu na chęć zdobycia surowców oraz pozyskania nowych ziem. Zbieżność interesów gospodarczych Niemiec i Wielkiej Brytanii doprowadziła do rywalizacji gospodarczej na tym terenie. Polegała ona na wypieraniu produktów angielskich z rynku, poprzez zastępowanie ich tańszymi i gorszymi jakościowo produktami niemieckimi. Rywalizację na terenie Afryki między Niemcami a Wielką Brytanią udało się częściowo załagodzić w 1890 r. dzięki  układowi helgolandzkiemu. Po okresie zaledwie pięciu lat relacje między oboma krajami ponownie uległy pogorszeniu, do czego przyczyniła się wysłana przez cesarza Wilhelma II depesza Kruegera. Depesza ta została nieprzychylnie odebrana w Wielkiej Brytanii i wpłynęła na znaczne pogorszenie się stosunków dyplomatycznych między oboma krajami.

W 1905 r. doszło do wybuchu I kryzysu marokańskiego za sprawą pojawienia się w Tangerze Wilhelma II na jachcie Hohenzollern. Był to pierwszy poważny test dla stabilności zawartego przed rokiem serdecznego porozumienia pomiędzy Francją a Wielką Brytanią. Cesarz zapewnił sułtana Maroka o poczuciu bezpieczeństwa ze strony Niemiec i sprzeciwił się polityce Francji w tym regionie. W 1906 r. podczas konferencji w Algeciras żadne z państw nie poparło niemieckich aspiracji w odniesieniu do terytoriów Maroka. Zaś Francja i Hiszpania umocniły swą pozycję w tym regionie poprzez kontrolę nad policją. Stosując dyplomację opartą na sile i jej jawnej demonstracji ukuto termin odnoszący się do kanonierki Panther, która wpłynęła wraz z lekkim krążownikiem Berlin do Agadiru. Określa się go mianem dyplomacji kanonierek****. To zdarzenie uznano za początek II kryzysu marokańskiego, który wybuchł w 1911 roku. Zakończył się rok później, ustanowieniem w Maroko francuskiego protektoratu.

Otwarcie przez sułtana Turcji Abdülhamida II rynku dla zagranicznych inwestorów pomogło Niemcom w ulokowaniu tam swojego kapitału. W 1898 r. doszło do pozyskania koncesji na budowę kolei bagdadzkiej, która miała stanowić magistralę łączącą Berlin z Bagdadem*****. Do pozyskania całkowitego pozwolenia na budowę kolei doszło w 1902 r. Uzyskał je Deutsche Bank, który lokował inwestycje także na terenie Afryki Południowej. Podobnie jak w przypadku terenów afrykańskich, tak i w Turcji doszło do starcia się interesów niemieckich i brytyjskich. 

Weltpolitik a wybuch I wojny światowej

Zastąpienie polityki realnej polityką globalną – postulowaną przez cesarza Wilhelma II – przyczyniło się do zmiany w sposobie podejmowania działań na arenie międzynarodowej. Co istotne, zmiany te nie dotyczyły jedynie samych Niemiec, ale także innych mocarstw europejskich, dla których niemiecka polityka – określana mianem Weltpolitik – stała się determinantą poszukiwania nowych rozwiązań w stosunkach międzynarodowych. W dłuższej perspektywie czasu przyczyniła się do wzrostu obaw wśród przywódców mocarstw europejskich, których mierna klasa polityczna oraz niezdarność poczynań nie zdołały zaprowadzić na świecie pokoju i ładu.

Pełna sprzeczności polityka cesarza Wilhelma II, stała się niebezpieczna dla świata. Świata, który w początku 1914 roku, stał już na skraju wojny.

Gdy podczas jednej z rozmów Otto von Bismarcka i cesarza Wilhelma II, kanclerz zwrócił mu uwagę, iż ,,tylko mając na sobie korpus oficerski może sobie pozwolić na wszystko. Gdyby zaś go nie miał, rzecz miałaby się zupełnie inaczej…”******, jako przedstawiciel nurtu realizmu politycznego, zdecydowanie odczuwał wagę wypowiadanych przez siebie słów. I rzeczywiście. W 1918 roku cesarz na swoich barkach nie miał już korpusu oficerskiego. Jego miejsce zajęła odpowiedzialność za wybuch konfliktu, do którego doprowadziła buńczuczna i  pozbawiona odpowiedzialności polityka.

 

// Agnieszka Tarnowska

* J. Pajewski, Historia Powszechna 1871-1918, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, s. 106.

** Słowa Otto von Bismarcka odnoszące się do istnienia pięciu państw w koncercie mocarstw oraz prowadzenia polityki zagranicznej w zdecydowany i spokojny sposób. W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław 1981, s. 610.

*** Zasada two power standard opracowana przez A.T. Mahana zakładała, że marynarka brytyjska jest większa od dwóch kolejnych potęg morskich w hierarchii. K. Robbins, The Eclipse of a Great Power: Modern Britain 1870-1992, Routledge Taylor & Franics Group, Londyn 1994, s. 38.

**** W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Rytm, Warszawa 2014, s. 350.

***** P. Szlanta, Pociągiem do Bagdadu. Kolej Bagdadzka 1888-1918, „Mówią Wieki”, 2004, nr 2, s. 30.

****** W. Mommesen, Otto von Bismarck, Median, Lublin 1995, s. 165.

Comments are closed.