Konstytucja w myśli Carla Schmitta i Hansa Kelsena

On 5 maja 2019 by Drugi Obieg

Namysł nad istotą konstytucji, dokumentem o najwyższej randze prawnej, jej aspektem materialnym i znaczeniem dla zbiorowości znalazł poczesne miejsce w pracach niemieckiego konstytucjonalisty okresu międzywojennego – Carla Schmitta jak i austriackiego prawnika, Hansa Kelsena.

Niemieckojęzyczni myśliciele prezentowali od zawsze szczególny rodzaj namysłu nad istotą konstytucji. Świadczyć może o tym fakt, że obaj omawiani prawnicy, choć byli oponentami i prezentowali radykalnie odmienne stanowiska w doktrynie teoretyczno-prawnej oraz stosunku do pozytywizmu prawniczego, to zgadzali się co do faktu, iż konstytucja to najwyższy rangą akt prawny, będący z jednej strony dla C. Schmitta swoistym manifestem politycznym, zaś z drugiej, dla H. Kelsena wykładający i systematyzujący normy w jakich funkcjonują instytucje i społeczeństwo. Jak zauważył amerykański politolog i socjolog Alan Wolfe, szczególnie w przypadku Carla Schmitta należy zwrócić uwagę, że „jego wpływ na dzisiejszy kształt Europy jest większy, niż można przypuszczać”*.

Carla Schmitta namysł nad konstytucją

Schmitt, prowadzący w swoich rozważaniach nad esencją konstytucji główny spór między normatywizmem a funkcjonalizmem, stawiał wyraźne rozgraniczenie między konstytucją relatywną jako „suchym” tekstem prawnym, a konstytucją państwa jako ostatecznym wyrazem politycznego spoiwa, siły jednoczącej naród. Wyraźnie opowiadał się on po stronie dominacji demokratycznych reguł nad rządami prawa, podkreślając iż konstytucja wraz z systemem prawnym państwa nie mogą być tworami czysto normatywnymi. Szczególnie wyraźnie pokazał to na przykładzie preambuły do Konstytucji Weimarskiej: „Decydujące jest jednak to, że wstęp do konstytucji weimarskiej zawiera autentyczne oświadczenie ludu niemieckiego, że z pełną świadomością polityczną ma wolę podjęcia decyzji jako ten, któremu przysługuje władza nadawania konstytucji. To, co specyficznie demokratyczne w tej konstytucji, polega na tym, że nie król, ale lud dysponuje taką władzą”. Inaczej rzecz miała się w przypadku drugiego z powyżej wspomnianych myślicieli – austriaka Hansa Kelsena. Jako normatywista prawny wyrażał on bowiem odmienny pogląd, który zakładał, iż ludzie czują się polityczną jednością wyłącznie wtedy, gdy podlegają temu samemu porządkowi prawnemu, akceptują go i są mu posłuszni. Porządek prawny kreowany przez najwyższych reprezentantów, w myśl idei reprezentacji ludu, nabiera jego zdaniem autorytetu gdy zaczyna być uważany za działanie podejmowane przez państwo w imieniu zbiorowości. Takie założenie wydaje się jednak odsuwać na drugi plan sprawczość społeczeństwa i składających się na niego grup społecznych.

Carl Schmitt był niemieckim prawnikiem, konstytucjonalistą, teoretykiem prawa i politologiem, autorem koncepcji tzw. teologii politycznej, urodzonym w 1888 roku, w niewielkim niemieckim miasteczku Plettenberg, w rodzinie o głęboko katolickich poglądach. W swoich pracach zajmował się teorią konstytucji, jak i państwa. Często spotykane w literaturze przedmiotu określanie Schmitta jako „koronnego jurystę Trzeciej Rzeszy” jest związane z kontrowersyjnym powiązaniem tego filozofa z Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partią Robotników (NSDAP). Jego myśl i wprowadzone pojęcia zostały uznane za ideologiczne uzasadnienie rządów Adolfa Hitlera, ze szczególnym uwzględnieniem pojęcia auctoritas jak i koncepcji Grossraum. Schmitt był zwolennikiem stawiania pytań o egzystencjalne i ontologiczne podstawy zbiorowości politycznej jak i politycznej koncepcji konstytucji. Pisał bowiem: „Ponieważ każdy byt jest bytem konkretnym i w sposób określony ukształtowanym, konstytucja określa konkretny byt polityczny”**.

Poddawał on w swoich pracach wyraźnemu rozróżnieniu konstytucję i ustawę konstytucyjną. Ta pierwsza bowiem, mieści w sobie swoistego ducha, imponderabilia i kontekst pozwalający na jej zrozumienie. Z kolei ustawę konstytucyjną definiował li tylko jako przepisy prawne. Należał do grona zwolenników ważności woli politycznej zbiorowości – narodu, a także interpretacji konstytucji i zapisów prawnych w odniesieniu do sytuacji bieżącej, nie będąc tym samym związanym literalnym odczytaniem zapisów konstytucyjnych. Stąd silna krytyka pozytywizmu prawniczego, normatywizmu i związanego z tym nurtem Hansa Kelsena.

Krytyka kelsenowskiego normatywizmu

Główny zarzut stawiany przez Schmitta Kelsenowi polegał bowiem na tym, iż nie dostrzegał on sytuacji kryzysu. Jego zdaniem, opierając państwo na prymacie normy wyabstrachowanej, lekceważy sytuację kryzysu i decyzję władzy w chwili niebezpieczeństwa. Zwykł mawiać: „Wyjątek jest bardziej interesujący niż zasada – zasada nie dowodzi niczego, wyjątek dowodzi wszystkiego”***. Decyzjonizm stanowiący filozoficzną odpowiedź na kelsenowski normatywizm jak i antyliberalne antidotum na kryzys państwa, Jacek Bartyzel definiuje jako: „Doktrynę prawno-polityczną upatrującą w decyzji, tj. w rozstrzygającym wszelkie spory akcie woli politycznego suwerena kreacyjną moc ustanawiania wydobywanego z chaosu przedpolityczności (względnie rewolucyjnej „antypolityki”) ładu politycznego (państwowego). Rozstrzygnięcie jako takie jest już wartością, ponieważ właśnie wśród rzeczy ważnych najważniejsze jest, że rozstrzygnięcie zapada, jak i to, że już się dokonało”.

Hans Kelsen o konstytucji

Hans Kelsen urodził się w 1881 roku w czeskiej Pradze. W wieku trzech lat przeniósł się wraz z rodziną do Austrii. Po ukończeniu Gimnazjum Akademickiego, studiował na Uniwersytecie Wiedeńskim gdzie w 1906 roku obronił doktorat. W ciągu następnych pięciu lat kontynuował studia i prowadził badania naukowe w Austrii, jak i w Niemczech. Jak można wnioskować po przebiegu jego kariery naukowej jak i ostatecznym obszarze zainteresowań, silny wpływ na jego późniejszą formację intelektualną odegrało uczestnictwo w seminarium z zakresu prawa państwowego prowadzone przez wybitnego niemieckiego teoretyka prawa i rektora Uniwersytetu w Heidelbergu Georga Jellinka – przedstawiciela nurtu pozytywizmu prawnego oraz co warto w tym miejscu zaznaczyć, autora nowożytnej trójelementowej koncepcji państwa.

W 1919 roku, Kelsen uczestniczył w pracach nad projektem uchwalonej w 1920 roku Konstytucji Austrii. W znaczący sposób przyczynił się do wymienionego w niej i istniejącego do dzisiaj katalogu praw podstawowych, a także struktury instytucjonalnej, na czele z Trybunałem Konstytucyjnym – wyrazem europejskiego modelu kontroli konstytucyjności prawa. Opracowana przez niego koncepcja stała się punktem odniesienia w procesie odbudowywania powojennych porządków prawnych w państwach europejskich m.in. w Republice Federalnej Niemiec, a w późniejszym okresie także w państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Po dziewięciu latach pracy jako sędzia Trybunału Konstytucyjnego, w 1930 roku, z powodów politycznych opuścił to stanowisko. Następnie na Uniwersytecie w Kolonii rozpoczął badania nad prawem międzynarodowym, które musiał przerwać z uwagi na sytuację polityczną w Niemczech w roku 1934. Naziści usunęli Kelsena, prawnika z żydowskimi korzeniami, z pracy na Uniwersytecie. Wyemigrował więc do Szwajcarii, gdzie w genewskim Instytucie Studiów Międzynarodowych poświęcił się pracy m.in. nad swoim fundamentalnym dziełem „Czysta teoria prawa”, opublikowanym w 1934 roku. Ukazywało ono jego stricte normatywistyczne podejście do kwestii prawniczych. Karierę naukową kontynuował w Stanach Zjednoczonych, na Uniwersytecie w Berkeley, wydając kolejne monumentalne prace poświęcone tym razem funkcjonowaniu Organizacji Narodów Zjednoczonych. Austriak odegrał zasadniczą rolę w kształtowaniu się  prawoznawstwa XX wieku i europejskiego modelu kontroli konstytucyjności prawa, której zasadniczym celem jest unieważnienie aktu niezgodnego z konstytucją. Hierarchiczny porządek prawny i związana z nim logika stanowienia prawa, pozwala zrozumieć istotę konstytucji, będącej najwyższą zasadą określającą cały porządek prawny, jak i fundament państwa prawnego. Podstawą obowiązywania piramidalnego systemu prawnego jest przyjęcie założenia o istnieniu normy podstawowej – Grundnorm, mającej charakter domyślny, abstrakcyjny i nieustawowy. Z paradoksem dotyczącym tejże normy spotykamy się w przypadku pierwszej konstytucji – tę bowiem stworzyć musiało pierwsze zgromadzenie i nadało sobie ją samo

Potrzeba nadrzędnej racji?

Kelsenowski relatywizm, rozdział prawa i moralności oraz prawa i faktów – to z tych powodów nie można wskazać jednego konkretnego autorytetu, dla którego należy przestrzegać danego systemu prawnego. Jak zauważa B. Brożek: „Podstawową funkcją normatywizmu jest bowiem nałożenie niezależnych od jednostkowych przekonań standardów, na gruncie których istnieje racja do nakazywania, zakazywania lub upoważniania”****. Oznacza to, że normatywność może być traktowana jako czynnik formalnie regulujący sferę powinności. Nadrzędna racja, dla której trzeba przestrzegać danego systemu nie jest jednak konieczna w świetle czystej teorii prawa, nie mającej konotacji z wpływami ideologii i polityki.

 

//Agnieszka Tarnowska – autorka jest redaktor naczelną czasopisma „Drugi Obieg” oraz studentką III. roku stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Jagiellońskim.

 

Przypisy:

* A. Wolfe, A facist Philosopher Helps Us Understand Contemporary Politics, The Chronicle Review 2004, https://web.stanford.edu/~weiler/Wolfe_on_Schmitt_044.pdf (dostęp: 02.04.2019r.).

** C. Schmitt, Pozytywne pojęcie konstytucji, „Teologia Polityczna co tydzień: Suweren i konstytucja” 2016, https://teologiapolityczna.pl/carl-schmitt-pozytywne-pojecie-konstytucji-tpct-9- (dostęp: 03.04.2019r.).

*** Carl Schmitt, Teologia Polityczna i inne pisma, M. Cichocki (tłum.) Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2000, s. 205-206.

****B. Brożek, A. Brożek, J. Stelmach, Fenomen normatywności, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 21.

 

Bibliografia:

M. Loughlin, The Constitution of Europe: the new Kulturkampf?, „German Law Journal” 2006, nr 7.

C. Schmitt, Nauka o konstytucji, M. Kurkowska, R. Marszałek (tłum.) Wydawnictwo Teologia Polityczna, Warszawa 2013.

H. Kelsen, Istota i rozwój sądownictwa konstytucyjnego, B. Banaszkiewicz (tłum.) Wydawnictwa Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 2009.

Ł. Święcicki, Carl Schmitt i Leo Strauss. Krytyka pozytywizmu prawniczego, https://teologiapolityczna.pl/carl-schmitt-i-leo-strauss-krytyka-pozytywizmu-prawniczego-w-niemieckiej-mysli-politycznej-lukasz-swiecicki (dostęp: 02.04.2019r.).

J. Kostrubiec, Nauka o państwie w myśli Georga Jellinka, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2015.

Comments are closed.