Nacjonalizm Banalny a Soft Power

On 30 września 2019 by Drugi Obieg

Nacjonalizm zwykło się łączyć z jego konserwatywnymi korzeniami, głównie z powodu wspólnych wartości, takich jak naród, państwo i autorytet. Niektórzy widzą w nim skrajnie zdeformowany patriotyzm, a współcześnie nacjonalizm kojarzony jest z wywyższaniem własnego narodu ponad inne, ksenofobią i rasizmem. Zatem czy możemy mówić o nacjonalizmie jako czymś banalnym, a ponadto łączyć go z soft power?

Początków nacjonalizmu można doszukiwać się chociażby w pochodzeniu jego nazwy, czyli w słowie „naród” (łac. natio). Co prawda współcześnie używane pojęcie zarówno narodu, jak i nacjonalizmu zostało upowszechnione dopiero około dwieście lat temu, ale związane z nimi cechy były znane i dyskutowane już w starożytności, gdzie np. Grecy wywyższali się ponad odrębne kulturowo zbiorowości oraz nazywali ich członków barbarzyńcami.

Znaczenie nacjonalizmu

W XIX wieku nacjonalizm jako ideologia rozprzestrzenił się w całej Europie, blisko towarzysząc rozwojowi państw narodowych i ich tożsamości, natomiast w XX wieku był to już termin znany na całym świecie. W Europie nacjonalizm wiązał się głównie z dążeniami państw do niezależności lub odzyskania niepodległości. Ówcześnie łączono go głównie z patriotyzmem i walką o wolność lub wyzwolenie narodu. W każdym z państw ideologia nacjonalistyczna różniła się od siebie, chociaż można wymienić elementy wspólne, stanowiące trzon ideologii: wywyższanie swojego narodu ponad inne, idealizowanie swojego narodu jako najdoskonalszej formy życia w zbiorowości oraz egoizm narodowy, według którego naród zmuszony jest walczyć z innymi, gdy zagrożone są jego własne interesy.

We współczesnej myśli politycznej nacjonalizm nie jest już utożsamiany z agresją i wrogością wobec innych narodów. Jednakże jego negatywny odbiór zawdzięczamy głównie wypaczonemu obrazowi kreowanemu przez media, które terminu nacjonalizm używają zazwyczaj w stosunku do brutalnych walk mniejszości narodowych. Jednocześnie media kojarzą nacjonalizm z terroryzmem, który rzeczywiście jest jednym z charakterystycznych elementów działań uciśnionych mniejszości narodowych, ale wiązana z nim agresja nie zawsze jest regułą ich poczynań.

Nacjonalizm Banalny

Michael Billig w książce Banalny Nacjonalizm, stara się odróżnić współcześnie spotykane formy nacjonalizmu od ich ekstremistycznych wariacji. Ponadto stara się udowodnić, że nacjonalizm przetrwał próbę czasu, między innymi z powodu ważnej roli, jaką zawsze odgrywał w formowaniu się tożsamości narodowej. Autor wskazuje, że współczesna myśl o stopniowym zanikaniu państw narodowych w erze ponowoczesnego i zglobalizowanego świata niekoniecznie jest słuszna.

Sam termin nacjonalizm banalny odnosi do codziennych praktyk związanych z tradycją narodową. Jest rozmyty w naszym otoczeniu, często niedostrzegany, ale obecny i charakterystyczny, głównie dla państw wysoko rozwiniętych. Jego przeciwieństwem jest tradycyjna koncepcja nacjonalizmu, pełnego emocji, agresji, chęci ekspansji i wywyższania się ponad inne narody. Jak pisze M. Billig, współczesnym naukowcom z krajów zachodnich dużo łatwiej jest identyfikować nacjonalizm w zachowaniu ekstremistów, agresywnych mniejszości narodowych, czy znajdywać go tylko w przekonaniach „innych”, z mniej rozwiniętych państw. Swoje własne przekonania i działania mieszkańcy wysoko rozwiniętych krajów nazywają patriotyzmem, lojalnością i społeczną identyfikacją, ale za wszelką cenę omijają słowo naród. Jednym z przykładów, którymi posługuje się autor w celu zobrazowania swojego toku myślenia o nacjonalizmie, jest umiejscowienie i funkcja flagi państwowej. Z jednej strony flaga jest aktywnym symbolem, oddaje się jej odpowiednie honory, wymachuje się nią w trakcie demonstracji, co budzi emocje i przyciąga uwagę. Z drugiej strony to flaga statyczna, która funkcjonuje w naszym otoczeniu niezauważona; jako oznaczenie pochodzenia żywności, czy na naszywkach mundurów oficjeli.

Soft Power

Autorstwo terminu soft power przypisuje się Josephowi Nye, który rozwijał go na przestrzeni lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych, aby w 2004 roku wydać Soft Power: The Means To Success In World Politics. Myśl J. S. Nye opiera się na poglądzie o istnieniu trzech rodzajów siły: militarnej, ekonomicznej i „miękkiej”. Jak wyjaśnia sam autor, soft power oznacza umiejętność sprawiania, że inni chcą tego samego co my, poprzez skłonienie, a nie wymuszenie przyjęcia naszych poglądów i celów. Kraj przy jej użyciu może osiągnąć pożądane skutki w międzynarodowej polityce, a inne podmioty z własnej woli zechcą z nim współpracować, naśladować go, czy aspirować do osiągnięcia podobnego poziomu sukcesu.

Jest to zatem umiejętność kształtowania wyborów politycznych niezależnych od nas bytów, zarówno bez użycia tradycyjnych form perswazji, takich jak pertraktacja oraz dyskusja, jak i bardziej agresywnych: gróźb, szantażu, czy wreszcie siły militarnej. Sztandarowym krajem wykorzystującym soft power są Stany Zjednoczone, znane z charakterystycznego podejścia do idei wolności i bardzo aktywnego włączania się w sprawy polityczne wielu państw na świecie. Jest to potęga nie tylko militarna, ale również wizerunkowa. W tym kontekście ważnym procesem jest zachodząca już od wielu lat tzw. amerykanizacja, która oznacza globalny trend transferu kulturowego pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a resztą państw na świecie.

Jak zauważa J. S. Nye, o statusie państwa na arenie międzynarodowym od wieków świadczyła w głównej mierze jego siła militarna. To głównie wydarzenia ostatniego stulecia, dwie wojny światowe oraz okres zimnej wojny i towarzyszący mu wyścig zbrojeń, pokazały jak wielkim kosztem, nie tylko ekonomicznym, ale i społecznym, jest dla kraju utrzymanie pozycji na arenie międzynarodowej. Soft power może być alternatywą dla siły militarnej, przy odpowiednio rozbudowanej infrastrukturze komunikacyjnej, rozległym strukturom instytucji państwowych oraz armią odpowiednio wyszkolonych urzędników.

Konkluzja

Wydaję się, że niektóre państwa nadal muszą udowadniać swoją dominację, jednakże zmieniły sposób agregacji uznania na arenie międzynarodowej. Najbardziej rozwinięte kraje świata korzystają już z bardzo rozwiniętych narzędzi soft power, pokazując, że mają lepszą gospodarkę, lepsze świadczenia społeczne, lepiej zarządzają zasobami, są bardziej tolerancyjne itd., jednocześnie oficjalnie nie pokazując światu, że stawiają się ponad innymi narodami.

W koegzystencji banalnego nacjonalizmu z soft power godnym uwagi jest fakt wzajemnego przenikania się narzędzi, koncepcji i praktyk. Wydaję się, że banalny nacjonalizm w formie opisanej przez M. Billiga nadal istnieje, a jego związki z soft power stanowią ciekawą materię badań.

W soft power działania są w dużej mierze celowe, oddziałujące poza krajem i nakierowane na wszystkie podmioty międzynarodowe. Pomimo pozorności spontanicznego, samorzutnego kreowania soft power, jest to bardzo skrupulatnie konstruowany, wielowymiarowy splot wielu zjawisk, w którym liczą się głównie subtelne, długoterminowe działania, często zaplanowane i koordynowane przez organy państwowe. W kreowaniu soft power uczestniczymy zazwyczaj tak samo nieświadomie, jak w banalnym nacjonalizmie. Skutki obu zjawisk są dla większości ludzi ledwo widoczne, aczkolwiek posiadają duży potencjał kształtowania społeczeństw i są na tyle ekwilibrystycznym zagadnieniem, że będą prawdopodobnie trwać, pomimo czekających ludzkość zmian.

 

//Piotr Konieczny – autor jest studentem V. roku Politologii, IV. Roku Administracji oraz absolwentem Prawa Własności Intelektualnej i Nowych Mediów na Uniwersytecie Jagiellońskim.

 

Bibliografia:

Billig M., Banalny Nacjonalizm, Znak 2008

Chojnicka K., Olszewski H., Historia Doktryn Politycznych i Prawnych,
Ars boni et aequi Poznań 2004

Kołodko G., Koźmiński A., Nowy Pragmatyzm Kontra Nowy Nacjonalizm,
Prószyński i S-ka 2017

Nye J. S., Soft Power, Foreign Policy 1990, nr 80

Nye J. S., Soft Power: The Means To Success In World Politics, Public Affairs
Nowy Jork

Stoessinger J. G., The Might of Nation. World Politics in Out Times, Random House 1969 Nowy Jork

Tokarczyk R., Współczesne Doktryny Polityczne, Wolters Kluwer Warszawa 2010

Yavuzaslan K., Çetin M., Soft Power Concept and Soft Power Indexes,
Department of Economics Istanbul University, Stambuł 2016

Comments are closed.