NIEZNANA KRAINA – GÓRNY ŚLĄSK

On 5 grudnia 2013 by DO

Powszechnie mówi się o Śląsku, że jest to teren zagłębia przemysłowo-górniczego, inni mają na myśli obszar całego województwa śląskiego. Operuje się także takimi nazwami jak Śląsk Opolski, Śląsk Cieszyński, Czeski Śląsk, Zaolzie czy Podbeskidzie. W całej sprawie dodatkowo miesza nam jeszcze Dolny Śląsk. Skąd wzięło się tyle określeń na jedną krainę historyczną? Dlaczego do dziś sprawy związane z Górnym Śląskiem budzą tyle emocji?

źródło: biblioteki.org

źródło: biblioteki.org

Pierwsze kształty

Pierwsze rozróżnienie Śląska Górnego od Dolnego pochodzi z XV wieku. Najprawdopodobniej było to związane z dynastią Piastów, która zarządzała Księstwem opolskim oraz ukształtowaniem terenu (Górny Śląsk to w większości wyżyny, wzgórza i góry). Stolicą ówczesnego Księstwa Śląskiego było Opole. Do dziś jest uznawane przez środowiska śląskie jako prawdziwa stolica Górnego Śląska. Wiele księstw śląskich w okresie średniowiecza zmieniało swoje położenie i obszary panowania oraz przynależność państwową. Spowodowane to było tym, że tereny Górnego Śląska niemal od zawsze były obszarem przygranicznym. Kupowano i odsprzedawano różne obszary. Na terenie całego Śląska było wówczas wiele księstw. Nie było natomiast większych różnic etnicznych pomiędzy rdzenną ludnością Dolnego i Górnego Śląska. Dowodem może być fakt, że w XVI wieku Anzelm Ephorinus pierwszy lekarz Krakowa, który pochodził z terenu dzisiejszego Dolnego Śląska, pisał do Erazma z Rotterdamu – „Tuus et suus, Anselmus Ephorinus, Silesius non Polonus”, czyli „Twój i swój własny, Anzelm Ephorinus, Ślązak nie Polak”.  Ostateczne granice uformowały się w XVIII wieku. Od tego momentu możemy mówić o terenach górnośląskich, które do dnia dzisiejszego pozostały w znacznym stopniu nie zmienione.

Walka o wpływy

Od drugiej połowy XVIII wieku sprawy zaczynają się jednak komplikować. Problemy te do dzisiaj rodzą nieścisłości. Wszystko zaczęło się od trzech wojen śląskich, w wyniku których Górny Śląsk został podzielony. Południowa część przypadła Austrii, natomiast reszta ziem przydzielona została Prusom. Tereny, które pozostały w panowaniu Austrii, aż do 1918 roku to dzisiejszy Beskid Śląski, Bielsko oraz tereny Górnego Śląska, leżące obecnie w Republice Czeskiej. Dziś nazywamy te regiony najczęściej Śląskiem Cieszyńskim, jest to jak najbardziej prawidłowa nazwa, jednak należy pamiętać, że są to tereny Górnośląskie. Za naszą południową granicą jest to dobrze widoczne. Osoby mieszkające tam w większości deklarują, że mieszkają na Górnym Śląsku. W okresie XIX wieku, Górny Śląsk zyskuje ogromne znaczenie gospodarcze i strategiczne. Rozpoczyna się rewolucja przemysłowa, emigracja ludności na Górny Śląsk z innych prowincji Prus, a także z Polski, terenów Moraw, czy dzisiejszej Słowacji. Powstaje tak zwany „Trójkąt Trzech Cesarzy” (miejsce gdzie łączyły się granice trzech mocarstw – Austrii, Prus, Rosji). Rozpoczyna się walka o wpływy na Śląsku. Z jednej strony Austria i Prusy, a z drugiej Polacy i Czesi zabiegali o poparcie Ślązaków, którzy deklarowali różną przynależność narodową (śląską, polską, niemiecką, czeską, słowacką, austriacką, żydowską). Ogromne zróżnicowanie dotyczyło też religii. Obok katolików dużą grupą byli protestanci (do czasów kontrreformacji Śląsk pozostawał w większości protestancki) oraz Żydzi.

Początek XX wieku

Po wybuchu I wojny światowej, wielu Górnoślązaków walczyło w armii Austro-Węgier i Prus. Po zakończeniu wojny i przegranej państw, w granicach których znajdował się Śląsk, nastąpił wielki chaos na obszarze całego Górnego Śląska. Wskutek roszczeń Polski i Czechosłowacji postanowiono przeprowadzić plebiscyt na tym terenie. W jego wyniku to ludność rdzenna miała zdecydować o dalszej przynależności państwowej tego terenu. W tym czasie powstało wiele obozów opowiadających się za konkretną opcją. Pomysły i obietnice padały z każdej strony. Na południu Czesi i Polacy próbowali przekonać do siebie mieszkańców tam żyjących, na wschodzie to Niemcy z Polakami walczyli o względy Ślązaków. Powstał także Związek Górnoślązaków, który opowiadał się za stworzeniem osobnego państwa śląskiego. Związek ten liczył około stu tysięcy osób. Istnieją hipotezy, że państwo to miałoby być monarchią, a przywódcą zostałby książę pszczyński Jan Henryk XV.  Nie ma na to jednak jasnych i twardych dowodów. W 1921 roku przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku (wyłączając tereny południowe, należące przed I wojną światową do Austrii). Postanowiono też, że na Śląsk zostaną wysłane wojska stabilizacyjne. Przybyły oddziały brytyjskie, włoskie i francuskie. Głosy rozłożyły się następująco: 60 procent ludności opowiedziało się za przynależnością do Niemiec, a 40 procent wybrało Polskę. W wyniku plebiscytu wybuchła na Górnym Śląsku wojna domowa (tak zwane III powstanie śląskie), po której Polsce przyznano więcej terenów śląskich, niż pierwotnie było to w planach. W okresie międzywojnia Górny Śląsk leżał w trzech państwach (w Polsce, Niemczech, Czechach). Polska część otrzymała bardzo szeroką autonomię z Sejmem i Skarbem Śląskim. Większość spraw podejmowana była w Katowicach a władze centralne odpowiadały jedynie za sprawy zagraniczne, wojsko oraz otrzymywały kilka procent z podatków. Podczas II wojny światowej cały Śląsk został włączony bezpośrednio w granice III Rzeszy. Każdy mieszkaniec, który przed wojną mieszkał na terenach autonomicznego województwa śląskiego, został zobowiązany do wypełnienia Volkslisty. Wiele osób deklarowało w niej narodowość śląską, jednak przypisywani byli oni do „kategorii niemieckiej”. Także każdy mężczyzna był zobowiązany do służby w Wehrmachcie.

Najczarniejsza karta z historii…

W styczniu 1945 roku na Górny Śląsk wkroczyła Armia Czerwona. Rozpoczęły się masowe represje ludności cywilnej. Morderstwa, gwałty, kradzieże były na porządku dziennym. Niszczono i palono domy, kościoły, miasta. Zamordowano kilka tysięcy osób, a około siedemdziesiąt tysięcy zostało wywiezionych w głąb ZSRR. Prześladowania nie skończyły się wraz z przejęciem terenów przez Ludowe Wojsko Polskie. Do 1947 roku działały obozy koncentracyjne i obozy pracy na terenie Górnego Śląska, do których sprowadzano osoby o „niepewnych” poglądach politycznych, najczęściej były to osoby aktywne politycznie w okresie międzywojennym, powstańcy lub osoby noszące niemieckobrzmiące imiona czy nazwiska. Mieszkańcy terenów, które były położone przed wojną po niemieckiej stronie granicy, masowo uciekali do Niemiec a ich miejsce zajmowali ekspatrianci z Kresów Wschodnich.

Czasy PRL-u

Władze Polski Ludowej w obawie przed oporem ludności śląskiej dokonały wielu poczynań, aby temu zapobiec. Na obszary zachodnie Górnego Śląska, tak zwane „Ziemie Odzyskane” przetransportowano ludność mieszkająca przed wojną na wschodnich terenach Polski. Ślązacy stali się tam mniejszością. Postanowiono, że do pracy w uprzemysłowionej części sprowadzeni zostaną robotnicy z innych regionów Polski. Rozpoczęto prace przy budowie Tychów, które miały stać się odzwierciedleniem prawdziwego socjalistycznego miasta. Także na terenie czeskiego Górnego Śląska zaczęło się wielkie uprzemysłowienie między innymi takich miast jak Ostrava czy Havirov. Rozpowszechniono propagandę, mającą na celu ośmieszenie osób, które używały mowy śląskiej. Po raz pierwszy podzielono Górny Śląsk na dwa województwa. Propaganda komunistyczna wprowadziła termin – Opolszczyzna dla rozdzielenia Górnego Śląska, w konsekwencji czego mianem Górnego Śląska zaczęto nazywać tylko tereny przemysłowe. W 1953 roku Katowice zostały przemianowane na Stalinogród. Coraz większy nacisk na wydobycie węgla i produkcję doprowadził do większego rozrastania się miast, w efekcie czego do pracy sprowadzano coraz więcej osób. Od tej pory Ślązacy stali się mniejszością także na terenach robotniczych. W latach 70. i 80. miała miejsce druga wielka fala emigracji Ślązaków do Niemiec.

Koniec problemów?

Lata 90. przyniosły reformę administracyjną. Była ona niestety spuścizną PRL-u jeżeli chodzi o województwa w których znalazły się ziemie Górnego Śląska. Województwo Śląskie powstało razem z obszarami nie-śląskimi takimi jak Żywiec, Częstochowa czy Sosnowiec. Te tereny, to części Małopolski i Zagłębia Dąbrowskiego. Dzisiaj nazywane są one często błędnie Śląskiem. Około 49 procent województwa śląskiego to Górny Śląsk, a 51 procent to… Małopolska. Większość ziem Górnośląskich mieści się obecnie w województwie Opolskim, wraz ze stolicą – Opolem. Nazwa jednostki samorządowej nie powinna być więc utożsamiana z całym regionem.

Niezrozumienie i strach przed nieznanym są powodem wielu kontrowersji i kłótni związanych z Górnym Śląskiem. Wydaje się, że Polacy jeszcze zbyt mało wiedzą o historii i pogmatwanych losach tego regionu, aby mogli zrozumieć specyfikę tej krainy. Jest to spowodowane zapewne tym, że większość historii Górnego Śląska nie pokrywa się z historią Polski. Oby kiedyś nadszedł czas na poważną, merytoryczną i spokojną dyskusję nad tym problemem.

//Hubert Mamok

 

Dodaj komentarz