OBYWATEL FUNDAMENTEM UNII EUROPEJSKIEJ

On 2 kwietnia 2016 by DO

W referendum, które odbędzie się 23 czerwca 2016 roku Brytyjczycy zdecydują o dalszej przynależności bądź odejściu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. Z wyjściem Zjednoczonego Królestwa z UE wiąże się utrata przez Brytyjczyków obywatelstwa europejskiego. Czym właściwie jest instytucja obywatelstwa europejskiego i jakie prawa posiada obywatel UE?

easpd.eu

easpd.eu

Obywatelstwo stanowi trwały węzeł prawny łączący osobę fizyczną z państwem. Jest fundamentem funkcjonowania suwerennego podmiotu państwowego, który przyznaje swoim obywatelom szereg praw i obowiązków. Pojęcie to do wejścia w życie Traktatu z Maastricht związane było wyłącznie z prawem krajowym. Obywatelstwo Europejskie to natomiast więź prawna, która łączy osobę fizyczną, posiadającą obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej, z samą Unią. Jest to trwały stosunek prawny, mający charakter akcydentalny i zależny, będący więc tylko uzupełnieniem obywatelstwa krajowego, bez którego nie może samodzielnie istnieć.

Narodziny koncepcji obywatelstwa europejskiego

Za prekursora koncepcji obywatelstwa Unii Europejskiej uważa się profesora Rogera Picarda. W 1947 roku wprowadził on pojęcie międzyobywatelstwa europejskiego, które rozumiał jako „czasową naturalizację, której skutkiem jest uzyskanie wszystkich obowiązków i praw obywateli przez cały okres zamieszkiwania na terytorium jednego z państw zrzeszonych w europejskiej unii politycznej”. Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą, zmierzający do ustanowienia wspólnego rynku nie wspominał o obywatelstwie, dlatego że rozpatrywał człowieka jako aktywnego uczestnika życia gospodarczego. Odnosiło się to przede wszystkim do osób czynnie korzystających z podstawowych swobód zawartych w tym traktacie, czyli przedsiębiorców oraz pracowników. Rola tych osób skupiała się przede wszystkim na zapewnieniu sprawnego funkcjonowania wspólnego rynku. Problematyką obywatelstwa zajęto się ponownie pod koniec lat 80. XX. Wizja rozszerzenia Europy na wschód oznaczała jednocześnie przypływ nowych obywateli do państw europejskich. Wprowadzenie Obywatelstwa UE miało także przeciwdziałać zjawisku deficytu demokracji oraz przybliżyć obywatelom skomplikowany i niejasny system decyzyjny Unii. Celem wprowadzenia nowej, początkowo kwestionowanej instytucji miało być stworzenie jednej przestrzeni, w której obywatele korzystaliby z prawa do przemieszczania się, osiedlania, praw wyborczych oraz praw pracowniczych.

Obywatelstwo europejskie w świetle traktatów unijnych

Po raz pierwszy instytucję obywatelstwa wprowadził Traktat z Maastricht z 1992 roku. Dawny ust. 1 art. 8 Traktatu o Unii Europejskiej precyzował, że „obywatelem Unii Europejskiej jest każda osoba posiadająca obywatelstwo państwa członkowskiego”. Celem niniejszej regulacji miało być „umacnianie ochrony praw i interesów obywateli Państw Członkowskich poprzez ustanowienie obywatelstwa Unii”. Traktat Amsterdamski z 1 maja 1999 roku uzupełniał, że obywatelstwo europejskie „ma charakter dodatkowy w stosunku do obywatelstwa krajowego i nie zastępuje go”. Oznacza to, że posiadanie obywatelstwa europejskiego jest ściśle związane z uzyskaniem bądź utratą obywatelstwa państwa członkowskiego. W czerwcu 2004 roku na Szczycie Rady Europejskiej w Brukseli przyjęto projekt Traktatu Ustanawiającego Konstytucję dla Europy, w którym najobszerniej jak dotąd omówione zostały prawa i wolności obywateli UE. Pierwszy rozdział poświęcony został unijnym wartościom i celom, natomiast trzy kolejne traktują szeroko o obywatelstwie unijnym. Ostatnią regulacją, która wniosła szereg zmian w zakresie określenia statusu jednostki był Traktat Lizboński, zwany „małym traktatem rewizyjnym”. Szczególnie ważnym w świetle prawa wydaje się być ust. 4 art. 9 TFUE, na mocy którego obywatele zyskują prawo do inicjatywy obywatelskiej.

Przybliżenie systemu unijnego obywatelom

Wielu krytyków Unii Europejskiej wskazuje na nieprzejrzystość działania instytucji unijnych. W celu zbliżenia obywateli do instytucji wprowadzono więc prawo do informacji i dostępu do dokumentów wspólnotowych, dzięki któremu każdy obywatel może składać pisemne zapytanie do Parlamentu Europejskiego, Rady Unii Europejskiej, Komisji Europejskiej, Trybunału Sprawiedliwości UE, Trybunału Obrachunkowego, Komitetu Ekonomiczno-Społecznego czy Komitetu Regionów, w jednym z dwudziestu języków urzędowych i żądać tym samym odpowiedzi na piśmie w swoim języku. Każdy obywatel UE posiada także prawo dostępu do dokumentów PE, RUE i KE. Odpowiedź powinna nadejść w terminie piętnastu dni, jednak gdy dokument jest obszerny można ten czas wydłużyć. Odmowa udostępnienia dokumentów musi być uzasadniona i podlega odwołaniu do przedstawiciela danej instytucji. Aspekt ochrony podstawowych praw obywateli UE został niewątpliwie wzmocniony i podkreślony wydaniem w grudniu 2000 roku Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej przez RE, KE i PE. Ochroną praw człowieka, a także wspieraniem rozwoju demokracji zajmują się także liczne komisje Parlamentu Europejskiego. Do najważniejszych należą: Komisja Praw Kobiet i Równouprawnienia, Komisja Wolności Obywatelskich Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, Podkomisja Praw Człowieka Parlamentu Europejskiego, Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów. Ich celem jest ochrona poszczególnych grup interesów, tworzenie nowych rozwiązań prawnych, a także ścisła korelacja z PE w omawianiu bieżących problemów, wykraczających niejednokrotnie poza granice UE.

Jakie prawa mają obywatele UE?

W myśl Traktatu o Funkcjonowaniu UE obywatelom Unii przysługuje szereg praw i obowiązków, które zostały uregulowane przez poszczególne traktaty. Do najważniejszych zaliczyć należy: prawo swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, prawo głosowania i kandydowania w wyborach do PE, a także w wyborach lokalnych w państwach członkowskich, prawo korzystania z opieki dyplomatycznej i konsularnej na terytorium państw trzecich, prawo kierowania petycji do PE, odwoływania się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich oraz pozostałych instytucji unijnych.

Swoboda przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich

Prawo do swobodnego przemieszczania się osób jest jednym z głównych praw przysługujących obywatelom UE, do którego szczególną wagę przywiązują ludzie młodzi. Jest ono ściśle związane z rozszerzeniem mobilności siły roboczej na przestrzeni ostatnich lat. Stanowi fundament obywatelstwa europejskiego, dając podstawę członkom UE do korzystania z innych praw. Jego zakres przedmiotowy obejmuje: prawo wjazdu do każdego z państw UE, prawo wyjazdu do wszystkich państw członkowskich, a także prawo do przebywania na ich terytorium. Jest ono niezbędne do pobierania świadczeń socjalnych, a także korzystania z opieki zdrowotnej. Stanowi to kolejną kwestię obawy państw przed dodatkowymi kosztami związanymi z nadużywaniem pomocy socjalnej przez obywateli UE z biedniejszych państw. Dlatego państwa coraz częściej decydują się na wprowadzenie okresów przejściowych w dostępie do ich rynku pracy. Dużym ułatwieniem było zniesienie w 1995 roku kontroli na wewnętrznych granicach UE, co jest ściśle powiązane z uczestnictwem państw w Układzie Schengen, zapewniając im całkowitą swobodę poruszania się w krajach będących jego stronami. Odpowiadając na pytanie postawione w tytule niniejszego fragmentu trzeba podkreślić, że pomimo licznych kontrowersji, które nagłaśniają na przestrzeni ostatnich lat państwa wiodące prym w UE, swoboda przemieszczania się jest przede wszystkim dużym ułatwieniem dla ponad pięciuset siedmiu milionów mieszkańców. W szczególności dotyczy to obywateli państw, które przystąpiły do UE w 2004 roku i później, umożliwiając im nie tylko swobodną turystykę, ale przede wszystkim niczym nieskrępowaną wymianę poglądów, idei, szanse na lepsze życie i rozwój w każdym z państw UE.

Cameron przeciwko „turystyce zasiłkowej”

Obecna debata w Parlamencie Europejskim była konsekwencją szerokiej dyskusji największych europejskich mocarstw, która rozpoczęła się w 2014 roku wraz z otwarciem unijnego rynku pracy dla obywateli Rumunii i Bułgarii. Premier Wielkiej Brytanii David Cameron jednoznacznie stwierdził, że największym błędem dyplomacji brytyjskiej była zgoda na otwarcie rynku pracy dla obywateli nowych krajów Unii Europejskiej w 2004 r., żądając tym samym zmiany dotychczasowych warunków członkostwa w Unii Europejskiej. Największym problemem konsultacji były żądania ograniczeń dostępu do świadczeń socjalnych dla imigrantów z innych krajów UE. Mimo burzliwej dyskusji uzgodniono możliwość zwalczania nadużyć w dostępie do świadczeń socjalnych, a także prawo do wprowadzenia ograniczeń w dostępie do brytyjskiego systemu socjalnego. Przewidziano także dopasowanie wysokości zasiłków na dzieci dla obywateli innych krajów UE wraz z wprowadzeniem okresów przejściowych.

Naruszenie statusu obywatela Unii?

Wielu krytyków wskazuje, że niniejsze porozumienie jest niezgodne z traktatową podstawą funkcjonowania instytucji obywatelstwa europejskiego. Liczne orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości UE podkreślają, że obywatelstwo ma stanowić podstawę statusu obywatela, umożliwiając mu tym samym korzystanie z takiego samego traktowania, bez względu na przynależność państwową, w każdym z państw Unii Europejskiej. Ponadto TSUE, powołując się na art. 20 TFUE, wyklucza środki krajowe, których skutkiem byłoby pozbawienie obywatela możliwości korzystania z przysługujących mu praw. Ograniczenie dostępu do świadczeń socjalnych dla obywateli nie należących do Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii, lecz mieszkających na jego terytorium, w myśl przepisów TFUE jest niezgodne z wymogiem równego traktowania wszystkich obywateli UE, bez względu na przynależność państwową. Możemy być zatem pewni jednego – to obywatele w referendum dotyczącym wyjścia Wielkiej Brytanii z UE podejmą najkorzystniejszą dla siebie decyzję, która może stanowić początek zmian w systemie funkcjonowania obecnego systemu unijnego, w którym podstawę decyzyjną stanowią obecnie instytucje unijne. Czy Unię czeka kolejna reforma na miarę Traktatu Lizbońskiego?

//Klaudia Kudławiec

OBYWATEL FUNDAMENTEM UNII EUROPEJSKIEJ

Comments are closed.