Pius XII w procesie integracji europejskiej

On 17 maja 2019 by Drugi Obieg

Czytając o początkach powojennej integracji europejskiej, stykamy się z takimi osobistościami jak Robert Schuman, Alcide de Gasperi czy Konrad Adenauer, których łączył podobny system wartości chrześcijańskich. Niewiele jednak słyszy się o tym, jaki stosunek do integracji europejskiej miał ówczesny papież – Pius XII (1939-1958).

W pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej, państwa europejskie musiały radzić sobie z wieloma skutkami konfliktu, zarówno tymi materialnymi, jak i duchowymi. Trudne sytuacje wewnętrzne państw oraz osłabiona pozycja międzynarodowa okazały się korzystne z punktu widzenia dążeń integracyjnych – „idea Europy jako jednego organizmu (…) stanowiła reakcję na tragedię wojny światowej”*.

Fundamenty

W tym kontekście Stolica Apostolska widziała konieczność działania na rzecz poprawy bieżącej sytuacji, zapobieżenia kolejnemu konfliktowi oraz jednoczenia Europy. Pius XII jako pierwszy papież zaangażował się na większą skalę w proces integracji europejskiej i wypracował jego chrześcijańską wizję. Zależało mu na zjednoczeniu słabej i rozbitej Europy, by w ten sposób przeciwdziałać zagrożeniu europejskiej tożsamości oraz nadmiernym wpływom ze strony Stanów Zjednoczonych (państwo liberalne i protestanckie) i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (państwo komunistyczne i ateistyczne). Już w sierpniu 1944 r., podczas spotkania z generałem de Gaulle’em w Watykanie, papież przedstawił swoją wizję odbudowy chrześcijańskiej Europy: „Chrześcijaństwo poddane jest dziś okrutnej próbie (…) i tylko ścisła unia krajów europejskich, inspirowanych katolicyzmem: Niemiec, Francji, Włoch, Hiszpanii, Belgii, Portugalii, może zażegnać to niebezpieczeństwo” **. Z tej wypowiedzi wynika, że papież za fundament jedności Europy uważał chrześcijaństwo, które we wcześniejszych wiekach zbudowało cywilizację i tożsamość europejską. Należy przy tym pamiętać, że Pius XII nigdy nie uznał podziału kontynentu na dwie strefy wpływów i uznawał Europę Środkową za wyłączoną z integracji jedynie na jakiś czas. Był przekonany o tym, że Europa pokrywa się terytorialnie z obszarami, na których rozwijał się monastycyzm, a celem wysiłków integracyjnych jest, w dalszej perspektywie, jedność Wschodniej i Zachodniej Europy.

Zaangażowaniu papieży po II wojnie światowej towarzyszyło przede wszystkim założenie, że zjednoczona Europa musi być wspólnotą wartości, tzn. wizja Unii Europejskiej była od początku wizją polityczną i etyczną. Wszyscy papieże podkreślali wartości jako najważniejszy aspekt zjednoczenia. Wyrazem tego było m.in. proklamowanie św. Benedykta „Ojcem duchowym Europy” w marcu 1947 r. przez Piusa XII w encyklice Fulgens Radiatur. Także wielokrotnie w przemówieniach przypominał on o tym wymiarze integracji, jak na przykład w 1953 r. w Kolegium Europejskim w Brugii: „poza celami ekonomicznymi
i politycznymi, zjednoczona Europa powinna postawić sobie zadanie obrony wartości duchowych, co byłoby podstawą i podporą jej istnienia” ***.

Ponadnarodowy charakter integracji

Tym, co wyróżnia jednak Piusa XII spośród wszystkich papieży od zakończenia wojny, jest wizja Europy jako wspólnoty organicznej o charakterze federacyjnym. Ponadto opowiadał się za tym, by państwa zrzekły się części swojej suwerenności i przyznały utworzonej organizacji kompetencje w dziedzinie gospodarki, obrony oraz polityki zagranicznej. Dlatego państwa winny w tym procesie potraktować różnice jako mniej istotne oraz możliwe do przezwyciężenia i skupić się na najważniejszym czynniku jednoczącym, jakim miały być więzy religii chrześcijańskiej. Można więc stwierdzić, że projekt europejski w tych latach miał charakter ponadnarodowy i w pewnym stopniu urzeczywistniał uniwersalizm Kościoła Katolickiego, nie negując przy tym tożsamości narodowej i kulturowej państw członkowskich.

Aktywna postawa

Wyrazem aktywnej postawy Piusa XII było wysłanie osobistego przedstawiciela, internuncjusza apostolskiego Monsignora Paolo Giobbe, na Kongres zorganizowany w Hadze w maju 1948 r. przez Międzynarodowy Komitet Ruchów Jedności Europejskiej. Celem obrad była dyskusja nad procesem jednoczenia Europy oraz opracowanie wizji integracji europejskiej. Kongres ten odegrał decydującą rolę w procesie jednoczenia Europy, gdyż pozwolił na wymianę wizji oraz zapoczątkował ponadnarodowy sposób myślenia. Warto mieć przy tym na uwadze, że nurt chrześcijański był jedną z wielu wizji współpracy reprezentowanych w Hadze oraz na późniejszych etapach budowy Europy. Znaczenie tego nurtu wynikało z silnej pozycji partii i polityków chadeckich oraz chrześcijańskich elit intelektualnych w państwach angażujących się w jednoczenie Europy (Robert Schuman we Francji, Konrad Adenauer w Republice Federalnej Niemiec, Alcide de Gasperi we Włoszech), ale również z dużego zaangażowania papieża.

To właśnie wtedy w wielu kręgach – szczególnie lewicowych i komunistycznych – zaczął pojawiać się termin „watykańskiej Europy”. Używanie tego zwrotu było oskarżeniem o nadmierną ingerencję Stolicy Apostolskiej, wyrazem sprzeciwu wobec tak znaczącego zaangażowania Piusa XII w sprawy europejskie, ale także wyrazem obawy, że Europa może stać się wspólnotą bardzo silnie opartą na chrześcijaństwie. Pojawienie się tego określenia nie zatrzymało jednak aktywnej postawy Piusa XII, który dalej wspierał działania podejmowane na rzecz zjednoczenia Europy.

Wymiar instytucjonalny

Kiedy doszło do powstania pierwszej wspólnoty w 1951 r. – Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali – Stolica Apostolska wyraziła swoje zadowolenie i zapewniała, że czasowe wyrzeczenia doprowadzą do osiągnięcia korzyści gospodarczych, kulturalnych oraz duchowych i religijnych, które są możliwe tylko w warunkach wspólnoty większej niż narodowa. Dla papieża jednak był to dopiero początek drogi ku zjednoczeniu, dlatego nie ustawał on w działalności na rzecz pełniejszej integracji Europy. W 1953 r. poruszył kwestię równości praw obywateli jednego państwa członkowskiego przebywających czasowo lub na stałe na terytorium innego państwa członkowskiego, przy jednoczesnym zachowaniu pierwotnego obywatelstwa. Jest to wizja swobodnego przepływu osób, która nie była jeszcze wówczas dyskutowana na forum integrujących się państw europejskich, a obecnie jest jednym z fundamentów Unii Europejskiej.

Kiedy pojawił się projekt Europejskiej Wspólnoty Obronnej oraz Europejskiej Wspólnoty Politycznej, Pius XII uznał to za krok w kierunku usamodzielnienia się Zachodniej Europy od wpływów mocarstw światowych. We wrześniu 1952 r. papież mówił pielgrzymom Pax Christi: „Jeśli dziś osobistości polityczne, świadome swojej odpowiedzialności, jeśli mężowie stanu pracują na rzecz jedności Europy, na rzecz pokoju w Europie i na świecie, Kościół naprawdę nie pozostaje obojętny na ich wysiłki” ****. Choć Biskup Rzymu obawiał się, że niepowodzenie projektu EWO zatrzyma lub znacząco spowolni proces integracji europejskiej, to już w 1957 r. Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg podpisały Traktaty rzymskie ustanawiające Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). Ich podpisanie przyjęto w Rzymie biciem dzwonów kościelnych i uznano za najważniejsze wydarzenie w nowożytnej historii tego miasta. W czerwcu tego samego roku Pius XII wygłosił przemówienie przed Kongresem Europy i powiedział: „Nawet jeśli ta nowa wspólnota ogranicza się do dziedziny ekonomicznej, może ona prowadzić, przez rozszerzenie zakresu działania, do ugruntowania się wpierw między Państwami członkowskimi świadomości wspólnych interesów na płaszczyźnie materialnej, bez wątpienia, ale jeśli sukces spełni oczekiwania, będzie mógł następnie zostać rozszerzony także na sektory, które w większej mierze angażują wartości duchowe i moralne” *****.

W rozważaniach o procesie integracji europejskiej warto pamiętać o szczególnym wkładzie Stolicy Apostolskiej oraz zaangażowaniu Piusa XII i jego następców.

 

//Konstancja Pikus – autorka jest studentką na III. stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Jagiellońskim.

 

Przypisy:

* Muszyński H., Chrześcijańskie inspiracje jedności europejskiej, [w:] Europa ducha, Gniezno 2002, s. 112.

** de Gaulle C., Mémoires de guerre : L’unité 1942-1944, Paris 1954, s. 233-234.

*** Czaja J., Pius XII…, s.140.

**** Przemówienie Piusa XII z 13.09.1952 r. http://w2.vatican.va/content/pius-xii/fr/speeches/1952/documents/hf_p-xii_spe_19520913_pax-christi.html [dostęp: 28.12.2018].

***** Przemówienie przed Kongresem Europy 13.06.1957 r. http://w2.vatican.va/content/pius-xii/fr/speeches/1957/documents/hf_p-xii_spe_19570613_congresso-europa.html [dostęp: 28.12.2018].

 

Bibliografia:

Giblin T., Powojenna droga integracji europejskiej, [w:] Chrześcijaństwo a integracja europejska, red. J. Sweeney, Kraków 1997.

Czaja J., Pius XII a początki integracji europejskiej, „Dzieje Najnowsze” 2001, nr 33/3, s. 132.

Fischler F., Umacnianie i rozszerzanie Unii Europejskiej drogą w trzecie tysiąclecie, [w:] Polska i Kościół w procesie integracji europejskiej, red. J. Piasecka, Warszawa 1998.

Muszyński H.J., Europa ducha: chrześcijańska wizja fundamentów jedności europejskiej, Gniezno, 2002.

Treanor N., Kościół a Unia Europejska, [w:] Polska i Kościół w procesie integracji europejskiej, red. Piasecka, Warszawa 1998.

Maillard S., The Vatican’s Outlook on Europe: from firm encouragement to exacting support, Policy Paper 135, Jacques Delors Institute, 2015.

Chelini Pont B., Papal Thought on Europe and the European Union in the Twentieth Century, “Religion State and

Comments are closed.