Prawo do integralności utworu

On 11 czerwca 2017 by Drugi Obieg

Autorowi tworzącemu utwór co do zasady zależy na tym, by stworzone przez niego dzieło trafiło do publicznego obiegu w charakterze i formie przez niego nadanej. Niejednokrotnie zdarzają się jednak sytuacje, gdy rozpowszechnione utwory poddawane są zmianom przez osoby trzecie bez zgody twórcy. Ingerencja w formę dzieła nie jest dla autora korzystna, zwłaszcza gdy odbiorcy zaczynają identyfikować jego twórczość ze zmienionym utworem a nie jego pierwowzorem. Co w takiej sytuacji może zrobić autor? 

Zanim przejdziemy do tematu integralności dzieła, poświęćmy chwilę zagadnieniu autorskich praw osobistych. Autorskie prawa osobiste zasadniczo nie stanowią przedmiotu regulacji w dyrektywach unijnych z zakresu prawa autorskiego. Najstarszym aktem prawa międzynarodowego regulującym autorskie prawa osobiste jest konwencja berneńska. Obecnie prawa te są ujęte w art. 6 bis, który stanowi, iż niezależnie od praw majątkowych autora, a nawet po przeniesieniu tych praw, autor zachowuje prawo dochodzenia autorstwa dzieła oraz sprzeciwienia się wszelkiemu zniekształceniu, okaleczeniu lub innej zmianie albo wszelkiemu innemu działaniu na szkodę dzieła, które mogłyby przenieść ujmę jego czci lub dobremu imieniu. W Polsce podstawowym aktem prawnym, regulującym kwestię ochrony dóbr osobistych, jest kodeks cywilny. W doktrynie zwraca się uwagę na problematyczną relację pomiędzy dobrami osobistymi prawa cywilnego oraz autorskimi dobrami osobistymi wynikającymi z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (określanej dalej w skrócie PrAut). Przeważa pogląd, iż autorskie dobra osobiste są szczególną kategorią dóbr osobistych powszechnego prawa cywilnego, a zatem autorskie prawa osobiste można traktować jako szczególne prawa osobiste powszechnego prawa cywilnego1. Przedmiotem autorskich praw osobistych są autorskie dobra osobiste. Dobra te chronią wynikającą z autorstwa dzieła wolność decydowania o postaci i losach rezultatu pracy intelektualnej2. Autorskie prawa osobiste powstają z chwilą ustalenia utworu, nawet jeśli ma on postać nieukończoną. W przeciwieństwie do autorskich praw majątkowych autorskie prawa osobiste są niezbywalne i nie podlegają zrzeczeniu się. Ich ochrona nie jest ograniczona w czasie i trwa wiecznie.

Wizytówka twórcy

Prawo do integralności utworu polega na zapewnieniu twórcy wyłączności decydowania o postaci, w jakiej dzieło ma się ukazać oraz być rozpowszechniane, komunikowane publiczności3. Stanowi prawo do poszanowania postaci dzieła nadanej przez twórcę. Prawo to wynika z przekonania, że skoro autorskie prawa stanowią przejaw osobowości twórcy wyrażonej w dziele, tylko on ma możliwość dokonywania w nim zmian. Utwór stanowi niejako swoistą „wizytówkę” twórcy, dlatego istotnym jest zapewnienie autorowi prawa do samodzielnego decydowania o wrażeniu, jakie dzieło wywrze na publiczności. To pierwsze wrażenie bardzo często przekłada się konsekwencji na opinię, jaką o jego osobowości i wartości artystycznej wyrobi sobie publiczność na podstawie dzieła4. W literaturze wskazuje się, że zarówno sposób wykorzystania utworu jak i zakres swobody dokonywania w nim zmian mogą stanowić przedmiot regulacji umownych. W umowie strony mogą ustalić zakres dopuszczalnych zmian, w sposób bardziej lub mniej szczegółowy5.

Rzetelne wykorzystanie utworu

Zgodnie z art. 16 pkt 3 PrAut więź twórcy z utworem chroni również prawo do rzetelnego wykorzystania utworu, nakazujące korzystającemu z niego dokonywania użytku zgodnego z treścią i przeznaczeniem utworu. Sąd Najwyższy opowiedział się za szerokim rozumieniem zwrotu „rzetelne wykorzystanie utworu”, a wobec braku jego definicji legalnej uznaje za wskazane sięgnięcie do kryteriów określonych w art. 49 ust. 1 PrAut. Przepis ten ma charakter klauzuli generalnej, zastępującej dyspozycje stron umowy i zezwalającej na odtworzenie zakresu uprawnień korzystającego z utworu. Zgodnie z tym uregulowaniem, sposób korzystania z utworu powinien być zgodny z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz przyjętymi zwyczajami6. Prawo do rzetelnego wykorzystania utworu będą naruszać zachowania wypaczające jego sens, nadmiernie i stronniczo uwypuklające tylko jeden aspekt dzieła, sprzeczne z zamysłem autora widocznym dla obiektywnego i uczciwego obserwatora, a także takie działania jak niedbałe wydanie, wystawienie lub inna postać udostępnienia utworu7.

Dopuszczalne zmiany

Prawo do integralności nie ma charakteru bezwzględnego, dopuszczalne jest dokonywanie zmian w utworze, nawet bez zgody twórcy, a więc ingerowanie w jego prawo do integralności utworu, jeżeli zmiany te wynikają z oczywistej konieczności, a twórca nie miałby słusznej podstawy, aby im się sprzeciwić. Podkreślił to Sąd Najwyższy wskazując, że błędy interpunkcyjne zasadniczo nie mogą być uważane za wywołujące ujmę dla autorskich praw osobistych, nawet jeżeli budzą negatywne odczucia autora8. Autor nie może żądać absolutnej nienaruszalności dzieła, lecz powinien rozważyć realia korzystania z niego, interesy innych uczestników obrotu, czy też kwestie o charakterze finansowo-ekonomicznym9. Nie każda zmiana utworu narusza prawo do jego integralności, lecz tylko taka, która „zrywa” lub „osłabia” więź twórcy z utworem, usuwa lub narusza więź między utworem a cechami indywidualizującymi jego twórcę10.

Kiedy dochodzi do naruszeń?

Jako przykłady naruszenia prawa do integralności wymienia się między innymi pominięcie bądź dodanie elementów do utworu (zwłaszcza plastycznego lub fotograficznego), modyfikację struktury, lub treści utworu literackiego, edycję utworów audiowizualnych, czy też przerywanie utworów audiowizualnych w celu emisji reklam. Obok naruszeń bezpośrednich istnieją również naruszenia pośrednie do których zalicza się zaprezentowanie utworu w niewłaściwym kontekście, wykorzystanie w reklamie utworu do tego nieprzeznaczonego czy opatrzenie utworu literackiego niezgodnymi z jego charakterem ilustracjami11.

Zmiana utworu, a więc ingerencja zarówno w jego formę jak i treść jest dopuszczalna co do zasady tylko za zgodą twórcy. Możliwość modyfikacji dzieła bez wyraźnego przyzwolenia stanowi sytuację wyjątkową, wymagającą spełnienia określonych warunków. Zanim zdecydujemy się na wprowadzenie zmian w utworze, by uniknąć naruszenia autorskich praw osobistych, powinniśmy planowane modyfikacje skonsultować z autorem lub uzyskać od niego odpowiednie oświadczenie. Należy mieć świadomość tego, że to twórca ma wyłączne prawo decydowania o postaci dzieła, a ingerencja w integralność utworu jest w większości przypadków nieuprawniona.

 

//Sonia Żogała

 

1 Por. J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne, wyd.6, Warszawa 2014, s. 67.

2 E. Wojnicka, Autorskie prawa osobiste [w:] System prawa autorskiego. Tom 13. Prawo autorskie, wyd. II, t. 13, red. J. Barta, Warszawa 2007, s. 228.

3 A. Niżankowska, Prawo do integralności utworu, Warszawa 2007, s. 115.

4 Ibidem, s. 115.

5 Por. S. Stanisławska – Kloc, Komentarz do art.16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych [w:] Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. D. Flisak, LEX 2015.

6 Wyrok SN z dnia 6 grudnia 2013 r. (I CSK 109/13).

7 E. Wojnicka, Autorskie prawa osobiste [w:] System prawa autorskiego. Tom 13. Prawo autorskie, wyd. II, red. J. Barta, Warszawa 2007, s. 263.

8 Wyrok SN z dnia 16 września 1986r., II CR 241/86, OSNCP 1987, nr 12, poz 205.

9 Por. A. Niżankowska, Prawo do integralności utworu, Warszawa 2007, s. 163.

10 Wyrok SA w Krakowie z dnia 29 października 1997 r., (I ACa 477/97, LEX nr 533708).

11 Por. A. Niżankowska, Prawo do integralności utworu, Warszawa 2007, s. 225.

Comments are closed.