Rola biegłego w procesie karnym

On 30 kwietnia 2017 by Drugi Obieg

Jedną z zasad stanowiących fundament polskiego procesu karnego jest zasada prawdy materialnej. Głosi ona, że podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne. Każdy organ procesowy ma obowiązek przy wydawaniu orzeczenia opierać się na ustaleniach zgodnych z rzeczywistym przebiegiem zdarzeń. Nie zawsze jednak jest możliwe, by owe ustalenia faktyczne opierały się wyłącznie na wiedzy nabytej sędziego. Właśnie w takich sytuacjach, gdy wiedza, doświadczenie i umiejętność logicznego rozumowania sędziego nie wystarczają do prawidłowej oceny dowodów, sąd zasięga opinii biegłego.

Kodeks postępowania karnego nie podaje wprost definicji biegłego. Doktryna, określając to pojęcie, wskazuje na dwa aspekty: wymóg posiadania wiadomości specjalnych i powołanie biegłego w określonym celu. Przyjmuje się, że biegły to osoba powołana w postępowaniu karnym w celu spostrzeżenia pewnych faktów, których poznanie wymaga wiadomości fachowych oraz wypowiedzenia o tych faktach swojej opinii albo w celu wypowiedzenia pewnej fachowej opinii in abstracto, potrzebnej w danym procesie, bez poznania i badania konkretnych okoliczności danej sprawy karnej1.

Przesłanki powołania biegłego

W postępowaniu karnym biegły pełni rolę pomocnika organu procesowego. Zgodnie z art.193 par.1 k.p.k. jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego lub biegłych. Pierwsza przesłanka wskazuje na to, że istotne znaczenie ma każda okoliczność, której ustalenie w konkretnej sprawie może mieć wpływ na określenie odpowiedzialności oskarżonego i jej rozmiarów.2 Zgodnie z art. 170 par. 1 pkt 2 k.p.k. nie przeprowadza się dowodów, jeżeli okoliczności, które mają być udowodnione, nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto ze sformułowania przytoczonego przepisu wynika bezwzględny obowiązek powołania właściwego biegłego w sytuacji, gdy dla wydania rozstrzygnięcia zaistnieje potrzeba posiadania wiadomości specjalnych. Należy zaznaczyć, iż obowiązek taki zachodzi również wtedy, gdy rozstrzygający sprawę sędzia sam jest specjalistą w dziedzinie, której dotyczy sprawa i co za tym idzie dysponuje wiadomościami specjalnymi. W tym miejscu może się pojawić pytanie, jakie wiadomości mają charakter specjalny. W doktrynie przyjmuje się, że są to informacje, które wykraczają poza zakres wiedzy osób inteligentnych i ogólnie wykształconych, mające nieprawniczy charakter.

Rodzaje biegłych

Jak stanowi art. 195 k.p.k., do pełnienia czynności biegłego obowiązany jest nie tylko biegły sądowy, lecz także każda osoba, o której wiadomo, że ma odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie. Jak zaznaczył SN nie ma żadnej różnicy w traktowaniu i ocenie opinii złożonej przez biegłego sądowego lub przez innego biegłego powołanego przez organ procesowy3.

Ponadto, w myśl art. 193 par. 2 k.p.k. celem wydania opinii można zwrócić się do instytucji naukowej lub specjalistycznej. Co do zasady organ procesowy sam dokonuje wyboru odpowiedniego biegłego, biegłych czy instytucji naukowej lub specjalistycznej, określając specjalność, która będzie najtrafniejsza do wyjaśnienia okoliczności wymagających posiadania wiadomości specjalnych4. By zachować zasadę obiektywizmu, przy wyborze biegłego stosuje się podobne reguły do tych, które tyczą się sędziów. I tak biegłym w procesie karnym może być jedynie osoba niezaangażowana w sprawę i niemająca wyrobionego ex ante poglądu co do jej stanu faktycznego. 

Sposób powołania

Ustawodawca przyznaje biegłemu ograniczoną samodzielność działania w procesie. Korzystanie z opinii biegłego przez sąd następuje w drodze wydania postanowienia, które powinno zawierać między innymi imię, nazwisko i specjalność biegłego, przedmiot i zakres ekspertyzy oraz termin dostarczenia opinii. Niedotrzymanie wskazanego w postanowieniu terminu może pociągnąć za sobą konsekwencje wobec biegłego, ale nie ma wpływu na ocenę wiarygodności ani dopuszczalności samej opinii. Postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego jako niezaskarżalne nie wymaga uzasadnienia.

Ocena opinii

W polskim procesie karnym nie obowiązuje legalna teoria dowodów, zgodnie z którą sędzia byłby obowiązany do wyrokowania tytko na podstawie przedstawionych mu materiałów i dowodów. Ponadto kodeks postępowania karnego nie dokonuje klasyfikacji dowodów, ani ich wartościowania, a zatem wszystkie one są względem siebie równoprawne. Wyjaśnienia oskarżonego, zeznania świadka, opinia biegłego podlegają jednak ocenie sędziego. Należy zaznaczyć, że nie może być ona dowolna, albowiem kodeks postępowania karnego precyzyjnie określa jej ramy. I tak zgodnie z art. 7 k.p.k. organy procesowe kształtują swe przekonania na podstawie wszelkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Dowód z opinii biegłego podlega kontroli i ocenie zarówno od strony formalnej oraz logicznej, jak również pod kątem merytorycznej trafności zawartych w niej ustaleń. Organ procesowy jest uprawniony do swobodnej oceny przeprowadzonych dowodów, ale nie do pominięcia przy tej ocenie wskazań wiedzy specjalistycznej. Kontrola opinii biegłego jest nie tylko prawem, ale i obowiązkiem sądu. Warunkiem realizacji zasady swobodnej oceny tego dowodu jest posiadanie jakiejś wiedzy specjalistycznej w dziedzinie, której dotyczy opiniowanie5. Nie sposób nie zgodzić się ze stwierdzeniem, że w przypadku braku jakichkolwiek wiadomości specjalnych po stronie organu procesowego w sytuacji, w której rozstrzygana jest sprawa wymagająca zasięgnięcia wysoko specjalistycznej opinii, sąd polega w dużej mierze, o ile nie wyłącznie na opinii biegłego, będąc niejako nią związany. Jednakże nawet w tak skomplikowanych sprawach sąd nie powinien przyjmować opinii biegłego bezkrytycznie. Warunkiem dokonania rzetelnej oceny opinii biegłego jest kompletność oraz zrozumiałość, a także brak sprzeczności wewnętrznej. Jeśli opinia jest niepełna lub niejasna albo zachodzi sprzeczność w samej opinii lub między opiniami w tej samej sprawie, można wezwać ponownie tych samych albo powołać innych biegłych. Weryfikacja i wyjaśnienie powstałych wątpliwości powinny odbyć się na rozprawie. Osobisty udział biegłego gwarantuje realizację zasady bezpośredniości i kontradyktoryjności postępowania sądowego.

Rola biegłego w polskim procesie karnym jest niebagatelna. Sporządzona przez niego opinia, zawierająca specjalistyczną wiedzę bezsprzecznie ułatwia organowi procesowemu dokonanie oceny zgromadzonych dowodów i ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Biegły przyczynia się tym samym do realizacji postulatu prawdy materialnej, która stanowi podstawę i fundament procesu karnego.

 

// Sonia Żogała

1S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948, s. 663.

2A. Gaberle, Dowody w sądowym procesie karnym. Teoria i praktyka, Warszawa 2010, s. 194.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., sygn. WA 15/06, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 910.

4. J. Dzierżanowska, J. Studzińska, Komentarz do niektórych przepisów Kodeksu postępowania karnego [w:] Biegli w postępowaniu sądowym cywilnym i karnym. Praktyczne omówienie regulacji z orzecznictwem, wyd. I, 2016.

5K. Witkowska, Biegły w postępowaniu karnym, Prokuratura i Prawo 1, 2013, s. 79.

Comments are closed.